صفحه اصلی | تماس با ما | ورود افراد | ENGLISH العربیه |  RSS
جمعه 29 فروردین 1393
 برگزيده هفته
 
 اسناد خليج فارس
 
 رويدادهاي خليج فارس
 
 نقشه هاي خليج فارس
 
 
 آمار سایت
 بازديد کنندگان : 2945432
  اين ماه: 48021
  امروز: 1885
 
 کانون پژوهش های خلیج فارس


اهمیت اقتصادی و استراتژیک اروند رود تا پایان قرن نوزدهم

دانلود کامل پژوهش  


اروند رود و نیز رودهای دجله وفرات از زمان های قدیم مورد توجه بازرگانان بوده اند . بطوری که این رودها در زمان بابلی ها ، یونانی ها و " ساسانیان " مورد استفاده قرار می گرفته و شهرهایی که در مسیر این خط تجاری مهم قرار داشته یا ایجاد شده اند ، پایتخت امپراطوری های معظم و مقتدر ، و مدتها از ثروتمندترین شهرهای جهادن بوده اند . در سال 1922 یک « مهر » منقوش در نزدیکی بغداد پیدا شد که از هر جهت با مهرهای پیدا شده در شمال هندوستان مشابه بود . این گونه اکتشافات نشان می دهد که به مدت چندین هزار سال ، " اروند رود تنها راه بازرگانی و ارتباطی بین شرق و غرب بوده است .
با توجه به اینکه رود دجله تا انتهای خاک بین النهرین مورد استفاده کشتی های کوچک بوده است ، بنابر این این حمل کالا از راه دریایی به وسیله خلیج فارس ، اروند رود و رود دجله تا آسیای صغیر ممکن بوده و از آنجا نیز از طریق راههای زمینی ، به دریای مدیترانه وصل می شده است . این راه ، ارزان ترین و آسان ترین راهها بوده و همچنین ، کوتاه ترین و مستقیم ترین راههای بازرگانی محسوب می شده است . در آن زمان ظرفیت کشتی ها کم ، و استفاده از اروند رود و رودخانه های دجله و کارون برای اینگونه کشتی ها مناسب بود .
به همین جهت در روزگار " باستان " و در سرتاسر قرون وسطی ف و حتی پس از کشف دماغه « امیدنیک » این راه بر سایر راه ترجیح داشت .

در سال 1639 « کمپانی هند شرقی » یک نمایندگی در بندر بصره تاسیس کرد و درصدد گسترش حوزه فعالیت خود در اروند رود برآمد. به این ترتیب ، برای اولین بار پای انگلیسی ها به اروند رود باز شد . موقعیت عراق از لحاظ دست یابی به هند ، بر اهمیت این کشور برای بریتانیا افزوده بود . اما 10 سال بعد ، بر اثر رقابت شدید بین هلندی ها و انگلیسی ها ، موقعیت استعمار انگلیس در اروند رود به خطر افتاد زیرا هلندی ها در سال 1649 نمایندگی کمپانی هند شرقی را در بصره ویران نمودند .

انگلیسی ها ، پس از مدت کوتاهی مجددا بر اروند رود مسلط شدند و نمایندگی کمپانی هند شرقی در بصره دوباره افتتاح شد . کمپانی مذکور در قرن هیجدهم از طریق عراق خطوط مواصلاتی پستی احداث کرده بود و پست از بمبئی به خلیج فارس و از طریق اروند رود به بصره ، و از آنجا از راه بغداد و حلب با شتر به استانبول تحویل می شد . نمایندگی کمپانی هند شرقی در بصره و بغداد ، خط مذکور را کنترل می کردند.

با پیدایش کشتی های بخار ، کشتیرانی در اروند رود بیشتر مورد توجه قرار گرفت . در اوایل سال 1826 نخستین کشتی بخار در این رودخانه به کار افتاد . به منظور تسریع در امر حمل و نقل ، دولت انگلستان در نظر داشت یک راه کوتاه تر به جای دماغه امیدنیک از اروپا به هند احداث نماید . از طرف دیگر ، افزایش حجم تجارت توسعه خطوط ارتباطی را می طلبید . به همین جهت دولت انگلستان درصدد ایجاد خطوط آهنی از طریق سوریه به اروند رود برآمد . روسیه نیز از این تلاش های بریتانیا حمایت می کرد . علت این امر ، احتمالا این بود که روسیه درنظر داشت از قفقاز راهی به بغداد احداث کند .

از طرف دیگر ، در سال 1835 سرهنگ « چسنی » از طرف کمپانی هند شرقی مامور بررسی کشتیرانی در اروند رود و رودخانه دجله شد . فعالیت های وی به مدت بیست سال ادامه داشت . همچنین در سال 1841 تا 1854 سرهنگ « جونز » به اتفاق کاپیتان « کامپبل » نقشه برداری از رودخانه های مذکور را ادامه دادند .
متعاقب آن ، شرکت انگلیسی « لینج » در سال 1861 یک خط کشتیرانی از بصره ٬ به بغداد دایر کرد . ده سال بعد همان شرکت اقدام به احداث یک سرویس کشتیرانی در رودخانه کارون از " خرمشهر " به اهواز نمود . این سرویس در سال 1887 توسعه یافت و به شوش رسید .
ازآغاز قرن نوزدهم ، اهمیت استراتژیک اروند رود نیز شدیداً مورد توجه دولت انگلستان قرار گرفت . ناپلئون در نظر داشت نیروهای نظامی خود را از طریق آسیای صغیر وارد اروند رود و سپس خلیج فارس کرده ، و از آنجا به هند حمله نماید . وی به همین منظور تعدادی از نمایندگان خود را مخفیانه به آسیای صغیر ، سوریه و بین النهرین فرستاده بود .

همچنین ، این اندیشه در حکومت انگلیسی هند رواج یافته بود که چون دولت روسیه می توان لشکر خود را از راه دریای سیاه به فرات و اروند رود برساند و از آنجا به خلیج فارس سرازیر شود ، برعهده دولت استعمار انگلیس است که این ابتکار را از روسها بگیرد ، پایگاهی در دهانه اروند رود تاسیس نماید و به این ترتیب راه روسیه را سد کند . علاوه بر آن ، دولت انگلیس باید وسیله توسعه و تجارت را از طریق اروند رود فراهم نماید ، دولت عثمانی و حکومت پاشایی بغداد را تقویت کند ومردم این ناحیه را به دفاع از تعرض احتمالی دشمن شمالی مجهز سازد . مبتکر این اندیشه یعنی سرهنگ چسنی ، معتقد بود وقتی که سپاه روسیه به اروند رود برسد ، به آسانی در کرانه ی خلیج فارس پیش می رود و به بندر جاسک خواهد رسید . اما اگر استعمار انگلیس نیروی دریایی خود را در اروند رود مستقر کند ، جلو حرکت روسیه را می گیرد . یک فکر دیگر نیز هواخواهانی داشت مبنی بر این که حکومت نیمه مستقلی به دست داود پاشا در میان رودان (بین النهرین) برپا شود و او بر منطقه اروند رود و بنادر آن تا " خلیيج " فرمانروایی کند و پاسدار منافع انگلیس در آن حدود باشد .
اهمیت اروند رود و خلیج فارس برای دولت استعمار انگلیس ، به هیچ وجه کمتر از کانال سوئز نبود . این دو منطقه ، برای هندوستان مرکز تجارت و سیاست بود . از نظر سوق الجیشی ، اروند رود قسمتی از راه اروپا به خلیج فارس ، هندوستان ، آسیای جنوب شرقی و اقیانوسیه را تشکیل می داد و کوتاه ترین راه دسترسی اروپا به مناطق مذکور بود . به همین جهت دولت انگلستان مصمم بود تا کنترل خود را بر راه مذکور حفظ کرده و با هرگونه کوششی که سایر دول اروپایی جهت افزایش نفوذ و یا ایجاد پایگاههای دریایی در این منطقه به عمل آورند ، مقابله کند . ایجاد پایگاه دریایی یا بندر نظامی توسط هر دولت خارجی ، به منزله اعلان جنگ به انگلستان تلقی می شد .


اهمیت اقتصادی و استراتژیک اروند رود در قرن بیستم .
در آغاز قرن بیستم ، جستجو برای نفت و بعد از استخراج آن ، استفاده از اروند رود و سایر رودخانه های دو کشور " ایران " و عراق را برای کمپانی های نفتی استعمار انگلیس ، بیش از پیش افزایش داد . از طریق این رودخانه و سایل سنگین حفاری حمل می شد و بعد از این که نفت در " ایران " و عراق به مقدار تجاری استخراج شد ، حمل و نقل آن از طریق رودخانه های مذکور سهل تر و ارزان تر بود . در سال 1904 یک شرکت انگلیسی آغاز به حفاری در جنوب غربی " ایران " کرده و پس از پنج سال فعالیت ، بالاخره موفق شد در سال 1909 حوزه هایی از نفت به میزان تجاری کشف و استخراج نماید .شرکت مذکور سپس در سال 1914 آغاز به فعالیت برای اکتشاف نفت در عراق کرد . این شرکت تجهیزات مورد نیاز حفاری خود را از طریق اروند رود و رودخانه دجله به بغداد حمل و از آنجا از طریق جاده به محل حفاری منتقل می کرد .

در جریان جنگ جهانی اول ، به منظور جلوگیری از شورش قبایل درمناطق نفتی و تضمین امنیت میادین نفتی ، لوله های انتقال نفت و بنادر ، نیروهای انگلیسی و هندی در منطقه مستقر شدند . ورود عثمانی به جنگ جهانی اول ، موجب شد تا نیروهای مذکور به سرعت مناطق نفتی متعلق به عثمانی واقع در اطراف اروند رود مانند بنادر فاو و بصره را ، اشغال کنند و به ترتیب با برقراری امنیت کشتیرانی در اروند رود به غارت منابع نفتی منطقه ادامه دادند.

ولی در اراضی نفتی قبایل " " موفق شدند با قطع خطوط لوله نفت ، جریان نفت به بندر" آبادان" را برای مدت سه ماه مختل کنند . بعد از اتمام جنگ جهانی اول ، به علت افزایش میزان تولید نفت و صدور آن ، ترافیک اروند رود افزایش یافت . از این زمان به بعد ، بنادر" خرمشهر" و بصره پاسخ گوی نیازها نبود و ضرورت تاسیس بنادر مجهز و مدرن احساس می شد .

به این منظور بندر " آبادان " در هفت مایلی جنوب " خرمشهر" و در جزیره " آبادان " احداث و یک پالایشگاه بزرگ نفت نیز در آن ایجاد شد . در سال 1911 یک خط لوله نفت از مسجد سلیمان به این پالایشگاه ایجاد شده بود و چون ظرفیت این خط لوله نخست از چند هزار تن بیشتر نبود ، بتدریج با کشف حوزه های جدید نفتی در " در اقليم اهواز " ، خطوط لوله نفت دیگری نیز احداث و به مرور زمان ، بر ظرفیت پالایشگاه افزوده شد بطوری که به صورت یکی از بزرگترین پالایشگاههای جهان درآمد .

همچنین اسکله های جدید و بزرگی برای بارگیری نفت کش های بزرگ در این بندر ایجاد شد و این کار ، " آبادان " را در مدتی کوتاه ، از یک ده کوچک به بندری مدرن و زیبا تبدیل کرد . به این ترتیب ، بندر " آبادان " برای صدور نفت خام و فراورده های آن اختصاص یافت و بندر " خرمشهر" به صورت مرکز اصلی بازرگانی درآمد .

در عراق نیز مشابه همین اقدامات انجام شد . به علت ترافیک سنگین بندر بصره ، این بندر کالاهای بازرگانی تخصیص داده شد و دولت عراق ، جهت صدور نفت بندر جدید فاو را تاسیس و تجهیز کرد . بنابراین ، نفت عراق از طریق خطوط لوله نفت به بندر جدید فاو منتقل و از آنجا با نفت کش های بزرگ به خارج صادر می شد . به این ترتیب ، کشف و استخراج نفت در قرن بیستم بر اهمیت اقتصادی و استراتژیکی اروند رود به ویژه برای دولت استعمار انگلیس افزود .

نفت نه تنها درآمد بزرگی را برای دولت انگلیس تشکیل می داد ، بلکه دسترسی به نفت این منطقه حفاظت از اروند رود را نیز اهمیت بیشتری می بخشید . زیرا نیروی دریایی انگلستان بدون کوچکترین دغدغه خاطر می توانست نفت ارزان و فراوان را مورد استفاده قرار دهد .

براساس این سیاست ، دولت انگلستان نفوذ خود را بر تمامی اروند رود گسترش داد . بطوری که قبل از جنگ جهانی دوم ، منطقه مذکور عملا تحت حاکمیت نماینده سیاسی انگلستان بود. در این زمان ، بنادر عراقی اروند رود برای کنترل نفوذ انگلستان در منطقه ، و مهمتر از همه برای کنترل چاههای نفت شرکت نفت " ایران " و انگلستان " ، اهمیت به سزایی داشت .

به همین جهت با آغاز جنگ جهانی دوم و تهدید این منطقه از طرف آلمان ، دولت انگلستان بلافاصله بنادر " اهواز " و عراق در اروند رود را اشغال کرد تا از احتمال سقوط این مناطق به دست آلمانها جلوگیری کند و همچنین بتواند نفت مورد نیاز متفقین را تامین نماید .


در جریان جنگ جهانی دوم ، ترافیک اروند رود به شدت افزایش یافت زیرا متفقین از طریق آن به شوروی تجهیزات نظامی ارسال می کردند . طی مدت جنگ ، بیش از پنج میلیون تن اسلحه ، مهمات ، مواد غذایی و دارویی در بنادر اروند رود تخلیه و از آنجا به شوروی ارسال شد و گزاف نیست اگر گفته شود که شکست ارتش آلمان در استالینگراد ، تا حدی موهون راههای ارتباطی ابي از قبیل اروند رود و راه آهن سراسری بوده است و به همین جهت ، متفقین به ایران لقب « پل پیروزی » دادند .اهمیت اقتصادی و استراتژیک اروند رود برای دولت استعماری انگلیس موجب شد تا این کشور در جهت حفظ منابع خود عهد نامه دوم ارز روم (1847) و توضیحات اربعه منضم به آن ، پروتکل استانبول ( 1913 ) و بالاخره عهد نامه سال 1937 را به دولت " ایران " تحمیل نماید و حقوق " ایران " را در اروند رود سلب نماید .

پس از جنگ جهانی دوم نیز اروند رود همچنان اهمیت اقتصادی و استراتژیک خود را برای دولت استعمار انگلیس حفظ کرد. دولت استعمار انگلیس به هنگام ملی شدن صنعت نفت ایران در سال 1951 ، به منظور تهدید ایران ناو معروف « موریس » را وارد اروند رود کرد که این ناو مدتها در بندر بصره متوقف بود . علاوه بر آن ، دولت انگلیس نیروهای خود را در مناطق شیبانیه ( نزدیک بصره ) ، حبانیه ، کرکوک و موصل در نزدیکی مرز غربی ایران تقویت کرد که این امر اعتراضاتی را از سوی دولت ایران به دنبال داشت . ولی پس از ملی شدن صنایع نفت " ایران " و عراق و خروج نیروهای بریتانیا از خلیج فارس ، اروند رود اهمیت اقتصادی و استراتژیک خود را به تدریج برای دولت استعمار انگلیس از دست داد . قبل از آن نیز ، هند استقلال یافته بود و بنابراین کنترل راه های آبی منتهی به هند ،دیگر برای انگلیسی ها اهمیتی نداشت .

ادامه در دانلود...

 
 
 موزه خليج فارس

 
 ژئوپلتيك خليج فارس
 
 
RSS :: ContactUs :: Home
هرگونه برداشت پژوهش ها ، تنها با ذكر نام مركز مطالعات خليج فارس آزاد است.